Ostatnie sytuacje przemocy fizycznej w szkołach wstrząsnęły nami wszystkimi. Szybko pojawiły się próby poszukiwania przyczyn. Jest mowa o winie mediów społecznościowych, gier, kryzysie autorytetów, błędach wychowawczych albo słabości emocjonalnej młodych ludzi. Rzadziej zastanawiamy się nad tym, w jakiej rzeczywistości żyją teraz dzieci i młodzież oraz jak radzą sobie z jej wymaganiami. A przecież ich świat nie kończy się na szkole, domu i telefonie.

Wojny, napięcia i polaryzacje społeczne

Wojny, napięcia i polaryzacje społeczne, kryzys ekonomiczny i niepewność jutra, a wcześniej pandemia są nie tylko częścią naszego dorosłego świata, ale towarzyszą też dorastaniu naszych dzieci. Dodatkowo rozwój sztucznej inteligencji zmienia całkowicie nasze wyobrażenia o pracy i ludzkich kompetencjach. Nigdy wcześniej myślenie o wyborze szkoły, zawodu, planowaniu przyszłości nie było tak niejasne – trudniej jest przewidzieć, jak będzie wyglądał rynek pracy za kilka czy kilkanaście lat. Nawet dorośli, będący dotychczas przewodnikami w tym zakresie, nie zawsze wiedzą, jakich odpowiedzi udzielać. W tych okolicznościach trudniej jest budować poczucie bezpieczeństwa, kiedy samemu nie ma się pewności, co przyniesie przyszłość. To dzieje się na zewnątrz. Natomiast w skali mikro świata u większości dzieci króluje przesycenie i nadmiar – dóbr, informacji, możliwości. Rzadko myślimy o tym, że współcześnie deficytem jest BRAK – niezbędny do poczucia, a potem wytworzenia pragnienia i motywacji do jego realizacji. Nie myślimy o kolejnej zabawce, aktywności, rozrywce jak o możliwej przyczynie pojawienia się pustki emocjonalnej u naszych dzieci.

Świat podwyższonego napięcia

Wszystko to tworzy świat podwyższonego napięcia. Nie musi ono prowadzić do agresji, ale może utrudniać zdrowe radzenie sobie z emocjami. Poszukując ulgi w napięciu, młodzi ludzie często sięgają po media społecznościowe. Są one naturalną częścią naszego życia. Ale jeśli rozrywka, szybka stymulacja i reakcje innych przynoszą oderwanie od trudnych emocji bez szukania przyczyn ich zrozumienia i rozwiązania, to  smartfon staje się podstawowym sposobem radzenia sobie z frustracją czy samotnością. Może to zbudować model reagowania, w którym każda trudność wywołuje potrzebę sięgnięcia po telefon. Przy braku alternatywnych sposobów rozładowywania napięcia powstaje wówczas szkodliwy schemat, który łatwo może stać się nawykiem, nad którym tracimy kontrolę, a w konsekwencji uzależnieniem. Sprzyjają temu algorytmy, na których oparte jest działanie serwisów społecznościowych. Ich celem jest przyciągnięcie uwagi, a potem jak najdłuższe jej utrzymanie. Wykorzystywany jest do tego dopaminowy układ nagrody, w którym nieprzewidywalność kolejnej treści czy etapu gry przyciąga uwagę, a tempo i zmienność powodują, że rezygnacja z wyjścia kojarzy się ze stratą.

Ważnym miejscem doświadczeń jest szkoła

To co się nie zmieniło w świecie współczesnych młodych ludzi, to fakt, że ważnym dla nich miejscem doświadczeń jest szkoła. Tak jak i wcześniej jest ona nie tylko miejscem zdobywania wiedzy, ale przede wszystkim budowania i testowania obrazu samego siebie na tle grupy. Potrzeba akceptacji i przynależności nadal jest immanentną potrzebą emocjonalną. Zmieniły się natomiast podstawy oraz sposoby jej zdobywania. Wyidealizowane, nierealistyczne wzorce wyglądu, osiągnięć, stanu posiadania sprzyjają frustracji i obniżeniu poczucia własnej wartości. Presja wyników i porównywanie osiągnięć nie sprzyja budowaniu grupy jako miejsca do szukania i pozyskiwania wsparcia. Równocześnie zmienił się charakter i siła rażenia przemocy rówieśniczej. Występowała ona zawsze, ale dawne plotki lub żarty w klasie zmieniły się w hejt często widoczny na forum całej szkoły. Social media dają możliwość łatwego publicznego ośmieszenia, a potem wykluczenia. Na porządku dziennym stają się sytuacje, w których krzywdzenie jest sprawą całej grupy: jedni atakują, inni się przyglądają, a pozostali milczą
w obawie, że sami staną się celem. Dlatego tak ważne jest, by szkoła nie tylko reagowała na incydenty, ale też dbała o budowanie zdrowej dynamiki grup klasowych i uczyła rozwiązywania konfliktów. Wszyscy mamy jednak świadomość, że wymaga to gruntowych zmian w systemie nauczania, bo nauczyciele, obciążeni licznymi obowiązkami, nie zawsze mają czas i możliwości, by dodatkowo dostrzegać i rozwiązywać trudności emocjonalne uczniów – i jako jednostek,
i jako grup.

Nie można pomijać rodziny

Nie można przy tym pomijać rodziny. Rodzice sami żyją pod presją, są zmęczeni, przeciążeni obowiązkami i niepewni przyszłości. Zdarza się, że mają czas zadbać o edukację i zajęcia dodatkowe dziecka, ale brakuje im siły na rozmowę o tym, co naprawdę ono przeżywa. Tymczasem młody człowiek potrzebuje dorosłego, który zauważy jego trudności, pomoże mu poradzić sobie z odrzuceniem, złością czy konfliktem i nie oczekuje, że nastolatek ze wszystkim poradzi sobie sam.

Poczucie wpływu

Nie mamy wpływu na wszystkie procesy zachodzące we współczesnym świecie. Mamy jednak wpływ na relacje, które tworzymy z młodymi ludźmi i na to, jakie wzorce im pokazujemy. Zapobieganie przemocy zaczyna się na długo przed pierwszym incydentem: od uważności, dostępności dorosłych i uczenia młodych ludzi, jak radzić sobie z napięciem bez krzywdzenia innych. Warto więc zapytać nie tylko, dlaczego nastolatki stosują przemoc, ale również, czy mają gdzie szukać pomocy, kiedy same przestają sobie radzić.

Ekspert:

Halina Worwa-Szul – psycholog, psychoterapeutka, koordynator Zespołów Leczenia Środowiskowego w Wojewódzkim Specjalistycznym Szpitalu Dziecięcym im. św. Ludwika w Krakowie

***

Zapraszamy do słuchania  podcastu „Zdrówko. Porozmawiajmy o zdrowiu dzieci”

Odcinki do odsłuchania/ zobaczenia na:

Zapraszamy również do grupy podcastu „Zdrówko. Porozmawiajmy o zdrowiu dzieci” na facebook.pl:

https://www.facebook.com/groups/zdrowkoporozmawiajmyozdrowiudzieci

Projekt realizowany przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego.